Toàn bộ bài đọc:
Đây là một chủ đề không mới, nhưng mỗi lần ngồi lặng lại, nghiền ngẫm về thế thái nhân tình, trong lòng ta vẫn không khỏi có những lấn cấn. Ở đây, chúng ta chỉ ngồi lại để chia sẻ với nhau ở khía cạnh tích cực, góc nhìn của sự tỉnh thức, không bàn đến những câu chuyện cực đoan hay vi phạm pháp luật thế gian.
Tại sao lại nói không đúng không sai?
Vì thực chất, cái gọi là “đúng” hay “sai” mà con người ta vẫn ngày đêm tranh cãi, phần lớn đều được nhào nặn từ cảm tính, từ kinh nghiệm cá nhân, và từ sự tham cầu của chính mình mà ra. Chính từ sự tham cầu đó, tâm ta mới sinh ra sự phân biệt. Đôi lúc, sự phân biệt này vượt quá giới hạn, biến thành sự áp đặt tư tưởng một cách trắng trợn lên người khác, mà người ta không hề hay biết mình vẫn đang luẩn quẩn trong cái hệ quy chiếu “ích kỷ” của bản thân.
Bước ra ngoài xã hội, chỉ cần đặt tâm quan sát, ta sẽ thấy những hệ quy chiếu đầy mâu thuẫn ấy hiện diện khắp nơi:
- Có người ngày đêm mong muốn đạt được một kiến thức, một vị trí nào đó nhưng lực bất tòng tâm. Trong khi đó, một người khác thừa khả năng lại chọn buông bỏ, không quan tâm, chỉ chọn cái gì thực sự cần thiết cho cuộc đời mình. Ấy vậy mà, người có năng lực kia lại bỗng dưng trở thành chủ đề nóng bỏng, bị người đời đem ra phán xét, chửi bới?
- Lại có những người lao động bình thường, cuộc sống của họ luôn đặt trong hai chữ “an toàn”. Họ hài lòng với những gì đang có, nhưng vì nỗi sợ bị lừa lọc, không dám bước ra khỏi vùng an toàn để thử thách bản thân, họ dần nhìn cuộc đời bằng lăng kính nghi kỵ và xem mọi thứ ngoài kia đều là lừa đảo.
- Cũng có những mảnh đời khổ cực từ nhỏ, suốt ngày quay cuồng với chén cơm manh áo và chịu đựng sự xem thường của người đời. Nỗi đau ấy nuôi lớn trong họ một chí nguyện: phải kiếm thật nhiều tiền bằng mọi cách để “trả thù cuộc sống”. Để rồi khi đạt được vật chất, tâm hồn họ chẳng có nổi một giây phút bình an, biến họ thành những con người thực dụng, trơ lì cảm xúc… Thật quá uổng phí cho một kiếp người!
- Cũng có người tôn thờ chủ nghĩa hưởng thụ vì họ thấy đời người ngắn ngủi nên phải tranh thủ tận hưởng bằng mọi giá. Để rồi dần dần, họ trở nên ích kỷ và cái tâm trở nên vô cảm với đồng loại.
- Nhưng ngược lại, cũng có người không biết vì một nhân duyên nào đó, họ nhận ra cuộc sống quá ngắn ngủi, không nói trước được điều gì. Từ đó, họ tranh thủ làm những việc thiện, tạo lợi lạc cho nhiều người, tích lũy phước báu càng nhiều càng tốt, và dần dần họ hiểu ra giá trị thực của cuộc sống…
- Thậm chí, những người sống thuần bằng hệ quy chiếu thực dụng, thiếu đi chất liệu của sự tỉnh thức, họ lại nhìn những người làm việc thiện, bố thí, phụng sự tri thức, hay cúng dường tam bảo… như những chuyện dư thừa, vô nghĩa.
Đó cũng chỉ là vài ba góc nhìn thô thiển mà ta dễ dàng bắt gặp. Ngoài kia còn biết bao hệ quy chiếu tinh vi khác, nếu tâm ta không đủ sáng, không đủ định, ta sẽ ngay lập tức bị chúng dẫn dắt và cuốn đi. Tóm lại, đúng sai tùy vào trải nghiệm, nguyện vọng và góc nhìn của mỗi người, trên tinh thần thượng tôn pháp luật tạm tương đối.
Nhìn sâu vào cái vòng quẩn quanh ấy để thấy rằng: chúng ta dành quá nhiều thời gian cho việc tính toán, bon chen với cái hào nhoáng ảo bên ngoài mà quên mất việc chăm sóc tâm hồn của mình. Cuộc sống này ngắn ngủi lắm. Khi vạn vật đổi dời, chính cái tâm hồn này mới là người bạn trung thành nhất, đi cùng ta và dạo chơi cùng ta “vô cùng tận” trong các cảnh giới, dù là xấu ác hay hạnh phúc.
“Ngã” là nguyên nhân chính dẫn đến sự sai lệch?
Từ những góc nhìn sai lệch ở thế gian, ta lần mò về gốc rễ và nhận ra: Còn “ngã” là còn tham cầu, còn cái tôi và cái danh muốn chứng minh mình giỏi hơn, đúng hơn để chê bai người khác.
Cái bẫy của cái ngã không chừa một ai, nó không bị giới hạn bởi trình độ kiến thức. Một vị giáo sư, tiến sĩ hay một nhà bác học lỗi lạc vẫn có thể nhầm lẫn, vẫn có cái nhìn thiếu khách quan như thường, bởi họ bị kẹt trong chính cái hệ quy chiếu của mình. Đó chính là nguồn cơn của mọi xung đột.
Từ cái ngã đó, sai lầm tiếp nối sai lầm: chúng ta phê phán, góp ý, nhận xét người khác theo cái hiểu của riêng mình. Bản chất của việc học đúng để mở mang trí tuệ vốn dĩ rộng lớn vô cùng. Phần nhiều chúng ta chỉ am tường trong một chuyên môn hẹp của mình, nhưng mỗi khía cạnh, mỗi ngành nghề khác trong cuộc sống đều hiện diện và vận hành độc lập – cũng giống như luật pháp của mỗi bộ ngành đều có những quy định riêng biệt vậy.
Đó là chưa nói đến những quy luật được xem là chân lý tuyệt đối của vũ trụ, những điều mà ta bắt buộc phải thực tập, phải dùng tuệ giác để quán sát, đào luyện theo từng giai đoạn của tâm mới có thể thấy được: như luật nhân quả, luật hấp dẫn, quy luật tái sinh… Vậy nên, sai lầm lớn nhất của đời người là đi áp đặt cái hiểu biết hạn hẹp của mình lên người khác, rồi núp bóng sau những chiếc bình phong hào nhoáng như bằng cấp, học vị.
Chân lý tuyệt đối vốn dĩ là “vô ngôn” (không lời). Hãy ví như vị mặn của muối: một người đã thực sự nếm qua hạt muối, họ hiểu rất rõ cảm giác mặn đó như thế nào trong từng tế bào vị giác. Ngược lại, nếu chỉ đứng ở ngoài rồi đem các góc độ vật lý, hóa học, sinh học ra phân tích, so sánh để mô tả cái vị mặn đó cho người khác nghe, thì kết quả người nghe cũng chỉ có thể mường tượng mông lung chứ chẳng thể nào biết được cái mặn thực sự là gì.
Vô ngôn chính là như vậy – nó là sự trải nghiệm, chứng nghiệm tự thân. Những ngôn từ phân tích, giải thích ngoài kia suy cho cùng phần lớn vẫn tồn tại cái ngã trong đó. Trừ những bậc xuất thế gian, họ tạm mượn ngôn từ làm phương tiện, như ngón tay chỉ hướng mặt trăng để giáo hóa và khai tuệ cho chúng sinh, nhưng cái đích cuối cùng họ hướng đến vẫn là sự tịch lặng, vô ngôn.
Cách chọn lựa cách sống thông minh
Khi đã thấu suốt nguồn cơn của mọi sự sai lệch, cách sống thông minh và minh triết nhất chính là: Không hại, không gây phiền hà đến mình, đến người và giảm thiểu tối đa nhất đến các loài.
Hại mình ở đây nghĩa là gì? Nghĩa là ngoài việc tuân thủ luật pháp thế gian để bảo vệ cái thân xác này, ta phải chủ động tìm hiểu các quy luật chân lý về nhân quả, tội phước. Có như vậy, ta mới có được một cái nhìn tổng thể, khách quan trước khi buông lời nhận xét hay bình luận về một vấn đề nào đó.
Mọi xung đột, bất ổn của xã hội loài người suy cho cùng vẫn xoay quanh Tam Độc: Tham (tài, sắc, danh, thực, thùy) – Sân – Si. Nhưng cái cốt lõi sâu xa nhất của Tam độc và Cái ngã chính là Vô minh – tức là sự không sáng suốt, thiếu minh triết, tâm thức chưa được khai sáng. Dấu hiệu nhận biết rõ nhất của vô minh là khi mọi hành động của ta bắt đầu có bóng dáng của sự bám chấp và tham cầu.
Những năng lượng tiêu cực đó sẽ biểu đạt qua ba nơi: Thân nghiệp, Khẩu nghiệp và Ý nghiệp, mà trong đó, Ý nghiệp chính là gốc rễ.
Vì vậy, việc của chúng ta là cố gắng quay về bên trong để quan sát cái ý khởi lên mỗi ngày, nghiền ngẫm và suy luận theo những góc nhìn tương đối của thế gian lẫn tuyệt đối của xuất thế gian. Khi giữ được cái tâm ý lặng yên và sáng suốt, ta sẽ bớt đi những sai lầm, sống minh triết hơn và ung dung tự tại đi qua dòng đời đầy biến động.
Tác giả Tâm Quan Sát
