Trên các phương tiện truyền thông, ta gặp nhan nhản những khẩu hiệu về “văn hóa”, “cội nguồn”. Nhưng gạt qua những định nghĩa từ điển khô khan, Tâm Quan Sát xin đi thẳng vào giá trị cốt lõi: Văn hóa chính là dòng chảy Đạo đức xuyên suốt quá trình dựng nước, giữ nước và xây dựng đất nước.
Văn hóa là một đại dương mênh mông bao hàm cả di sản vật thể, phi vật thể, phong tục, tôn giáo, cho đến thể thao… Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài viết này, tôi xin mạn phép tập trung vào một mảng: Nghệ thuật truyền thống – nơi mà tinh thần dân tộc và các giá trị chuẩn mực Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín được thể hiện rõ nét nhất qua dòng chảy nghệ thuật Đờn ca tài tử – Cải lương Nam Bộ.
1. Nếp nhà: “Khuôn vàng thước ngọc” của lòng yêu nước
Lúc chưa “đủ lớn”, tấm bằng “Gia đình văn hóa” treo trong thôn xóm đối với tôi chỉ là một thủ tục hành chính. Nhưng nay tôi vỡ lẽ ra, đó chính là khuôn vàng thước ngọc của nền đạo đức thế gian.
Yêu nước thực chất bắt đầu từ việc yêu ngôi nhà mình đang ở. Mà yêu nhà chính là giữ gìn những giá trị truyền thống: vợ chồng nghĩa tình, con cái hiếu thuận, cha mẹ chuẩn mực. Đây chính là cái gốc của việc Tề Gia. Một gia đình lễ giáo gia phong sẽ lan tỏa năng lượng tích cực đến xóm làng, khu phố. Khi xã hội được xây dựng từ những “tế bào” nặng về đạo đức như thế, quốc gia mới thực sự bền vững.
Người làm văn hóa nếu “nếp nhà” chưa thực tập được phân nửa mà lại hý ngôn đạo lý trước công chúng thì lời nói ấy thiếu sức nặng và giá trị thật. Khán giả ngày nay rất tinh tường, họ sẽ không chấp nhận một nhân vật công chúng hô hào nhân nghĩa trên sân khấu nhưng đời tư lại lỗi đạo. (Lưu ý: Đây là Đạo thế gian; còn Đạo xuất thế hướng đến sự khai tâm mở trí, thương yêu vạn loại hữu duyên).
2. Sứ mệnh nghệ sĩ: Sứ giả truyền trao giá trị thật
Nghệ thuật truyền thống là “hồn dân tộc” vì nó chứa đựng tinh thần Nhân – Nghĩa – Lễ trong từng tuồng tích. Những tác phẩm hiện đại nếu rời xa cội nguồn, cổ xúy lối sống lệch lạc đều không xứng đáng tồn tại.
Trong phạm vi người làm nghệ thuật công chúng, một nghệ sĩ “chuẩn” phải hội đủ:
- Nền tảng đạo đức gia đình vững chắc: Là gốc rễ của nhân cách.
- Trách nhiệm với Tổ nghề: Xem đồng nghiệp là anh em vì cùng “ăn cơm Tổ” (xem như tổ là cha – người theo nghề hát như là anh em vậy). Phải trung thực với nghề, thẳng thắn góp ý cái hay – cái dở để nghệ thuật quay về giá trị thật, không để vật chất hay yêu-ghét làm mờ mắt.
- Trách nhiệm với khán giả: Chúng ta là sứ giả mang tinh túy của Tổ nghiệp ban tặng cho xã hội để xoa dịu nhân sinh. Đây chính là tinh thần “Nghệ thuật vị nhân sinh” – lấy con người làm đích đến.
3. Giải mã hạnh “Khiêm cung”: Từ nhạc cung đình uyên bác đến sứ mệnh phụng sự
Trong giới nghệ thuật, có một bộ phận vẫn lầm tưởng theo nghĩa đen rằng “Tổ là người ăn xin thật”, dẫn đến sự mê tín và tâm hồn hẹp hòi. Tâm Quan Sát xin phản biện điều này bằng sự minh triết:
- Sự chuyển dịch và sáng tạo di sản: Đờn ca tài tử – Cải lương vốn có gốc rễ từ tầng lớp trí thức, là nhạc lễ cung đình uyên bác phục vụ vua chúa, quý tộc. Qua những biến cố chính trị, những cuộc dời đô theo chân triều đình về phương Nam, các nhạc sư uyên bác đã mang theo cái tinh túy bác học ấy đi vào vùng đất mới. Tại đây, họ đã hòa quyện với ngôn từ, chữ nghĩa và giọng nói đặc trưng của vùng miền phương Nam để sáng tạo nên bộ ký âm nhạc lý đặc sắc, uyên bác (Hò, Xừ, Xang, Xê, Cống). Đây là một sự chuyển mình kỳ diệu: từ nghệ thuật cung đình trở thành một loại hình nghệ thuật vừa giữ được nhạc lý ký âm sắc sảo, vừa đồng hành ca ngợi những người lao động chân chất, nghĩa tình.
- Hạnh “Khất thực” của bậc đạo đức lớn: Tại sao tiền nhân lại nói nghệ sĩ là người “ăn xin”? Thực chất, đây chính là hình ảnh biểu trưng của các bậc chân tu đi rày đây mai đó để thực tập đạo đức và độ đời. Dù rất hiếm người đạt được ngưỡng cao quý này, nhưng đó là lý tưởng mà tiền nhân gắm gửi: Nghệ sĩ là người “cho đi”, họ mượn hình ảnh khất thực để diệt trừ cái Ngã, truyền trao tinh hoa nghệ thuật cho đời một cách tự nhiên và đầy trách nhiệm.
- Nghĩa bóng của hạnh “Khiêm cung”: “Ăn xin” ở đây là để nhắc ta về đức Khiêm Cung. Khán giả bán sức lao động để nuôi nghệ thuật, nên nghệ sĩ khi tiếp xúc với công chúng bắt buộc phải rèn mình sự khiêm hạ, lịch thiệp. Phải tự xem mình nhỏ bé để giữ gìn đạo đức và phúc khí. Chính cái tâm khiêm hạ, không tự cao tự đại đó mới là cốt lõi để giữ được đạo đức làm nghề lâu dài, bền vững. Tài năng hay thanh sắc cũng chỉ là sự “vay mượn” từ tinh hoa đất trời và Tổ nghiệp, đã là đồ đi vay để phụng sự nhân sinh thì làm sao có thể tự mãn hay kiêu ngạo?
4. Hồn dân tộc ẩn giấu trong huyết quản
Sự thành công của việc phục dựng nguyên bản vở cải lương kinh điển Tiếng trống Mê Linh của cố NSƯT Thanh Nga trên sóng HTV vừa qua, với sự đón nhận nồng hậu và rộng rãi của công chúng, đã chứng minh một sự thật hiển nhiên: Cải lương vẫn luôn nằm sẵn trong máu thịt dân tộc. Khi nghệ thuật chạm đến đúng giá trị cốt lõi và tinh thần yêu nước, nó sẽ tạo nên một sức mạnh lay động tâm can mà không gì có thể thay thế được.
Lời kết: Hãy tự tin và hãnh diện khi mang trong mình tố chất nghệ thuật truyền thống. Đừng để sự mê tín làm mờ mắt, hãy là một người của công chúng đúng nghĩa: Có trí tuệ uyên bác, có hạnh khiêm cung và là một công dân gương mẫu. Khi bạn sống trọn vẹn với “Đạo” – từ trong nhà ra đến sân khấu – bạn đang thực sự gánh vác trách nhiệm thiêng liêng với quốc gia dân tộc.
Góc nhìn Tâm Quan Sát
